بداء در قرآن و حدیث

توضیح

بداء در روایات اهل سنت علاوه بر روایاتی که از کتب تفسیری و روائی مورد قبول عامه در بخش قبلی (بداء در قرآن) ـ به مناسبت آیات شریفه ـ نقل کردیم (تمامی روایات منقول از طریق اهل سنت درباره بداء، دقیقا به همان معنای مورد نظر شیعه است)، چندین روایت نیز در کتابهای صحاح آمده که برای تأیید مطلب بسیار مورد توجه است و ما در اینجا به ذکر چهار مورد از آنها بسنده می‌کنیم: 1ـ ابن کثیر از احمد بن حنبل، نسائی و ابن ماجه نقل می‌کند که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: «گاهی انسان به خاطر گناهی که مرتکب شده از روزی خود محروم می‌گردد و چیزی جز دعا، بلا و سرنوشت را باز نمی‌گرداند و چیزی جز نیکی عمر را نمی‌افزاید» (1) . علامه مجلسی پس از بحثی طولانی می‌گوید: علت اهمیت دادن ائمه علیهم‌السلام به مسئله بداء به خاطر تنگ‌نظریهای یهود بوده است، که می‌گفتند: «خداوند از امر خلقت و نظام عالم فارغ شده است و کاری به جهان و نظام هستی ندارد!» و نیز برخی معتزله که قائل بودند: «خدا عالم را یکباره به همین صورت، از معادن، نبات، حیوان و انسان آفریده و تقدم و تأخر آنها تنها در ظهور آنهاست نه در حدوث و وجودشان و یا ایجاد و ابداعشان». علامه طباطبایی در المیزان، به مناسبتهایی درباره بداء بحث کرده، ذیل آیات شریفه از امام رضا علیه‌السلام درباره قضا و قدر روایتی به این مضمون نقل می‌کند: «تا وقتی که حکمی (قضا)، از طرف خداوند امضا نشده و در مرحله تقدیر است، ممکن است از ایجاد آن چیز با اینکه علم و مشیت به آن تعلق گرفته، صرف نظر کند و ایجادش نکند، ولی اگر به امضا برسد و به مرحله قضا رسیده باشد دیگر بداء در آن جایز نیست.
واژه های کلیدی: بداء، خدا، شیعه، جهل، روایات.